Tijani Wisdoms

Na toba ya watu wa khawāṣṣ ni kurejea kutoka kila kitu kwenda kwa Allah kwa kujitenga na kila kisichokuwa Yeye. Hadithi imeashiria toba hii kwa kauli yake, rehema na amani za Allah ziwe juu yake: ((Hamahieni kwangu kutoka duniani na yaliyomo ndani yake)). Na Aya pia imeashiria toba hii. Amesema Yeye Subhānahu wa Ta‘ālā: (Basi kimbilieni kwa Allah; hakika mimi kwenu ni mwonyaji wazi. Wala msimweke pamoja na Allah mungu mwingine) aya.

Qur’ani ndio dhikri bora kuliko zote; lakini kusafiri (sulūk) kwayo ni kwa sharti kwamba msomaji ajikadirie ndani ya nafsi yake, wakati wa tilawa, kuwa Mola Mtukufu na Aliyetukuka ndiye anayemsomea, naye anasikia. Basi hali hii ikimdumu na akasifika nayo, ataungana na fanā’ kamili; nayo ndiyo mlango wa kufika kwa Mungu Aliyetukuka. Na amani.

Hakika mwenye kuchukua wird wetu na kusikia yaliyomo ndani yake kuhusu kuingia Peponi bila hisabu wala adhabu, na kwamba maasi hayamdhuru—hakika mwenye kusikia hayo kisha akajitupa nafsi yake katika maasi ya Mungu kwa sababu ya alichokisikia, na akayafanya hayo kuwa mtego wa kujipatia amani dhidi ya adhabu ya Mungu katika maasi yake—Mungu humvika moyo wake chuki kwetu mpaka atutukane; na akitutukana, Mungu humfisha akiwa kafiri. Basi jihadharini na maasi ya Mungu na adhabu Yake. Na yeyote ambaye Mungu amemkadiria miongoni mwenu kuangukia dhambi—na mja hakingwi—basi asiiendee ila akiwa na moyo unaolia, akiogopa adhabu ya Mungu. Na amani.

Na jihadharini—na tunajilinda kwa Mwenyezi Mungu—na kuvaa joho la kujihisi salama dhidi ya makr ya Mwenyezi Mungu katika kutenda madhambi, kwa itikadi ya mja kwamba yeye yuko salama na Mwenyezi Mungu hatamuwajibisha kwa hayo; kwani anayesimama msimamo huu mbele ya Al-Ḥaqq Aliyetukuka na akaendelea juu yake, huo ni ushahidi kwamba atakufa akiwa kafiri—na tunajilinda kwa Mwenyezi Mungu Aliyetukuka.

Mambo matatu humkatiza mwanafunzi nasi: kuchukua wird juu ya wird yetu, na kuzuru mawalii, na kuacha wird.

Kukaa pamoja na wachukiao ni sumu inayopenya ndani ya mwenye nayo.Na katika maana hii:Jichagulie yule anayekutii = kwa kuwa tabia huiba tabia

Lau mngejua yaliyomo katika wadhifa ya fadhila, mngeliijia mkitembea kwa kupiga magoti.Sababu yake: ni kwamba baadhi ya ndugu ilimwia vigumu kuja wadhifa kwa sababu ya uzee wake, na uzito wa mwili wake, na umbali wa nyumba yake; na wakati huo ulikuwa ni majira ya baridi, akatoa udhuru wa hali yake kwa bwana wetu—Mwenyezi Mungu amridhie—basi akalitaja.

Lau wakubwa wa ‘ārifīn wangejua yaliyomo katika zāwiyah ya fadhila, wangelipiga hema zao juu yake.

Maana ya “لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ” ni: hapana mwenye kuabudiwa kwa haki ila Allah. Ama kauli ya baadhi yao: “hapana mwenye kujitosheleza,” hiyo si kusudi la Sharia ya Mtume صلى الله عليه وسلم, kwa kuwa humo hamna matakwa ya kumuabudu Allah. Na muradi wake صلى الله عليه وسلم ni kuwaalika watu kumuabudu Allah Aliyetukuka.

Anayetaka istiqāma katika zama hizi ni kama anayetaka kujenga ngazi mpaka mbinguni.Sababu yake: ni kwamba baadhi ya watu wa nyumbani walimwomba awaombee istiqāma. Akamwambia: Allah Anakukabili kwa fadhila Zake na radhi Yake. Akaulizwa: kwa nini hakuomba istiqāma? Basi akamtajia hilo. Kisha akarudia kwake ombi la istiqāma, akamwambia: Nilikwambia: Allah Anakukabili kwa fadhila Zake na radhi Yake, uwe sawa au umepinda; Anapokukabili kwa fadhila Zake na radhi Yake, Hatilii maanani, Subhānahu, istiqāma yako wala kupinda kwako. Na baada ya mtu kusimama sawa katika zama hizi, hapati wa kusimama sawa pamoja naye.

Kumjua Mungu Aliyetukuka pasipo kumjua (yaani, ujinga juu ya Mungu Aliyetukuka) ndio ukafiri wa wazi kabisa, ambao wameafikiana kwamba mwenye nao atadumu Motoni milele; na ujinga juu ya Mungu Aliyetukuka ndio huo huo maarifa ya Mungu Aliyetukuka, na imani ya wazi ambayo wameafikiana kwamba mwenye nayo atadumu Peponi milele. Ama ule ujinga ambao ndio ukafiri wenyewe, ni ujinga juu ya daraja ya Uungu Wake—kuhusu ukamilifu, yaliyo lazima, na yanayolazimishwa na daraja hiyo; na kuhusu yale Anayotakasika nayo mbali na nyuso za mambo yasiyowezekana. Huu basi ndio ukafiri wenyewe juu ya Mungu. Na ama ujinga wa pili: ni ujinga juu ya hakika ambayo ndiyo kiini cha Dhati (Kunh adh-Dhāt) kwa kuwa ni Yeye ni Yeye; kwani ujinga huu ndio imani ya wazi na ukamilifu wa maarifa kwa Mungu, kwa kuwa hakika ya kushindwa kufikia maarifa ya kiini (kunh) ndiyo hakika ya kumwamini Mungu; na yeyote anayejidai kuijua kunh basi amekufuru (جواهر المعاني. 2: 668)

Hakika Jina Kuu (al-Ism al-A‘ẓam) ni lile lililo mahsusi kwa Dhati peke yake, si jingine; nalo ni Jina la Ujumuisho na Uzingira (al-Iḥāṭah). Nalo halitimii kwa ukamilifu wa yaliyo ndani yake isipokuwa kwa mmoja tu katika zama, naye ni Farid aliyekusanya (al-Fard al-Jāmi‘). Hili ndilo Jina Kuu la ndani (al-bāṭin). Na ama Jina Kuu la dhahiri (aẓ-ẓāhir) ni Jina la daraja (ism al-martabah), linalokusanya daraja ya Uungu (martabat al-ulūhiyyah) kutokana na sifa za Mungu (al-ilāh) na vinavyoabudiwa Kwake (ma’lūhātih). Chini yake pana daraja ya Majina ya utawanyiko (asmā’ at-tashtīt). Na katika majina haya hupatikana mafudhu ya walii; basi yeyote anayetimia kwa sifa fulani, fadhila yake (fayḍ) huwa kwa kadiri ya jina hilo. Kwa sababu hii, vituo vyao (maqāmāt) vimekuwa tofauti, na hali zao vivyo hivyo. Na mafudhu yote ya daraja ni baadhi ya mafudhu ya Jina Kuu la Dhati (ism adh-dhāt al-akbar). (جواهر المعاني. 1: 170)

Kiumbe cha kwanza ambacho Mungu Aliyetukuka alikiumba kutoka katika Hadra ya Ghaibu ni roho ya Bwana wetu Muhammad, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake. Kisha Mungu akazalisha roho za ulimwengu kutoka katika roho yake, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake. Na roho hapa ni namna (kayfiyyah) ambacho kwayo kuna mada ya uhai ndani ya miili. Na Mungu akaumba kutokana na roho yake, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake, miili ya kinuru kama malaika na waliowafanana. Na ama miili mizito ya kizimwi, basi iliumbwa kutokana na uwiano wa pili (an-nisbah ath-thāniyah) wa roho yake, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake. Kwani roho yake, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake, ina nisbah mbili alizomiminisha juu ya uwepo wote: nisbah ya kwanza ni nisbah ya nuru tupu; kutokana nayo zikaumbwa roho zote na miili ya kinuru isiyo na giza ndani yake. Na nisbah ya pili miongoni mwa nisbah za roho yake, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake, ni nisbah ya giza; na kutokana na nisbah hii kuna uumbaji wa miili ya kizimwi kama mashetani na miili mingine yote mizito, na Jahannamu na ngazi zake za chini (darakāt). (جواهر المعاني. 1: 285)

Ama kuifanya Qur’ani kuwa bora juu ya maneno yote—katika adhkari na kumtakia rehema Nabii, rehema na amani za Mungu ziwe juu yake, na mengineyo katika maneno—hilo ni jambo lililo wazi kuliko jua, kama ilivyojulikana katika uchunguzi wa Sharia na misingi yake. Athari sahihi zimelishuhudia. Na ubora wake una pande mbili: upande wa kwanza, kuwa ni maneno ya Dhati Takatifu iliyo sifiwa kwa utukufu na jalali; basi katika daraja hii, hakuna maneno yanayoweza kuilingana. Na upande wa pili: yale inayoyaonyesha ya elimu na maarifa, na mazuri ya adabu, na njia za uongofu, na fadhila za tabia njema, na hukumu za Kiungu, na sifa za juu—ambazo hawasifiwi nazo ila walio Rabbani—basi katika daraja hii pia hakuna maneno yanayoweza kuilingana katika kuashiria mambo hayo. (جواهر المعاني. 1: 335)

Mwenye mapenzi ya imani akidumisha kujielekeza kwa mapenzi hayo kwa Mungu Aliyetukuka, na moyo wake ukaendelea kuyashikilia hayo, huhama nayo kwenda kwenye mapenzi ya neema na vipawa (al-ālā’ wa an-na‘mā’), kwa sababu hayo ni ya juu zaidi kuliko hayo. Na mwenye mapenzi ya neema na vipawa akidumisha kuyategemea, na kujielekeza kwa Mungu kwa moyo kwa njia yake, humfikisha kwenye mapenzi ya Sifa; hapo huhamia kwake, nayo ni ya juu zaidi kuliko hayo. Na mwenye mapenzi ya Sifa akidumisha kujielekeza nayo kwa Mungu Aliyetukuka, na mwendo wake na sulūk wake ukanyooka, huhama nayo kwenda kwenye mapenzi ya Dhati; nayo ni ya juu zaidi, nayo ndiyo kikomo cha juu kabisa. Na atakapofika kwenye mapenzi ya Dhati—yaani, ananusa harufu yake tu—huhamia kwenye fanā’, daraja baada ya daraja. Hapo hali yake huwa kwanza ni kupoteza fahamu kuhusu viumbe (al-akwān), kisha kulewa (sukr), kisha ghaiba na fanā’, pamoja na kuhisi fanā’ hiyo; kisha kwenda kwenye fanā’ ya fanā’—nayo ni kwamba hahisi kitu chochote kwa hisi, wala kwa kujishughulisha, wala kwa mtazamo na mazingatio; akili yake na dhana yake hupotea, idadi yake na kiasi chake husagika; hapabaki ila Haki kwa Haki kwa ajili ya Haki ndani ya Haki. Huo ndio maqām wa ufunguzi (al-fatḥ) na mwanzo—yaani mwanzo wa maarifa. Na mwenye hali hiyo akiamka kutoka katika ulevi wake—yaani fanā’—huanza kupanda na kupaa katika maqāmāt mpaka milele ya milele bila mwisho. (جواهر المعاني. 1: 357)

Twahara ni twahara mbili: twahara ya asili, na twahara ya ya kujitokeza (ya kiajali). Basi twahara ya asili imo katika viumbe vyote kwa ujumla na kwa undani; chemchemi yake na asili yake ni katika siri ya Jina Lake: al-Quddūs. Kwa hakika Jina Lake al-Quddūs linadhihirika katika kila chembe ya uwepo; na al-Quddūs ndiye Aliyetakasika, mkamilifu, mbali na upungufu wote. Anasema katika al-Asmā’ al-Idrīsiyyah: “Ewe Quddūs, uliye mtakatifu, uliye safi na kila ovu”; basi hakuna kitu kinachompinga katika viumbe Vyake vyote kwa upole Wake. Basi katika uwepo hakuna ila kilicho safi na kikamilifu, kwa kudhihiri kwa Jina Lake al-Quddūs juu ya kila chembe; kila alichokiumba, amejidhihirisha ndani yake kwa Jina Lake al-Quddūs. Lau unajisi ungeangukia katika chembe moja ya uwepo, upungufu ungeangukia katika Sifa Zake kamilifu—nazo ni utakaso (al-quds) mbali na upungufu wote—na kwa hilo hulazimika kubatilisha Uungu. Na Uungu umezunguka kila chembe, kwa sababu Uungu ndio daraja iliyokusanya na kuzingira kwa Mungu Aliyetukuka ndani ya viumbe vyote. Basi katika uwepo hakuna ila kilichoingia chini ya Uungu kwa khushuu, kujinyenyekeza, ibada, tasbihi na kusujudu. Lau chembe ingekuwa najisi, isingefaa kwake kuelekea kumuabudu, kumsujudia na kumtakasa kwa tasbihi. Kwa hivyo twahara imeizunguka kutokana na ulinzi wa Uungu na kudhihiri kwa Jina Lake al-Quddūs juu ya vyote. Hii basi ndiyo twahara ya asili..... Na ama twahara ya kujitokeza ni ile Aliyoitaja Yeye Mtukufu na Aliyetukuka katika Sharia Yake; nayo ni Kauli Yake: “Hakika washirikina ni najisi,” na yale waliyoyaonyesha Mitume ya kujiepusha na vitu vilivyotiwa najisi—yaani vilivyohukumiwa kuwa na najasa kisharia, si kwa asili—wakati wa ibada. Kwa hakika unajisi wake ni wa kujitokeza, si wa kidhati; kwa sababu unadumu kwa kudumu kwa Sharia, nayo ni matokeo ya amri na makatazo. Basi itakapopulizwa katika baragumu na hukumu ya Sharia ikaondoka, vitu vyote vitarejea kwenye twahara ya asili. Sharia ni ya kiajali; kudumu kwake ni kwa kudumu kwa makazi haya. Basi itakapopulizwa katika baragumu, Sharia itaondoka, na vitu vitarejea kwenye asili yake; hapo haitabaki tena taklifu (majukumu ya kisharia). (جواهر المعاني.1: 358-359)

Jua kwamba madhambi kwa upande wa Manabii—yale ambayo ni kuvamia lililokatazwa kisheria—ni muhali kwao; hayadhaniwi kutoka kwao kwa kuthibiti kuwa wamehifadhiwa (wana ‘isma) dhidi ya hayo, madogo au makubwa. Na kile kilichopatikana kuhusiana na msamaha kwao—juu yao sala na salamu—ni yale yanayotoka kwa Manabii kwa ulimi wa uhalali wa kisheria; lakini bado yanaguswa na ombi la kuyaacha kwa upande wa ujumla, si kwa tamko la moja kwa moja. Na ombi la kuyaacha hapa si lile lililoharamishwa kisheria; bali huombwa kuachwa jambo hilo, ijapokuwa katika asili yake ni halali, kwa kujitakasa (tanzīh) kutokana na utukufu wa cheo chao usichafuliwe kwa kugusana na hiyo halali. (جواهر المعاني. 1: 383)

Imepokewa katika Hadithi tukufu: ((Hakika anayesoma Sūrat al-Ikhlāṣ mara laki moja, Allah humwacha huru kutokana na Moto, na humtuma mtangazaji atakayetangaza Siku ya Kiyama: Yeyote aliyekuwa na deni juu ya fulani basi na aje kwangu nimlipe kwa niaba yake))—na afanye awezalo kila siku mpaka akamilishe. Na alisome pamoja na basmala kila mara, na akabiliane na qibla, na asiseme maneno wakati wa dhikri. Na ndani yake kuna idadi: silka elfu thelathini na tatu, na silka mia tatu, na silka thelathini na tatu, na silka tatu. Na ndani yake mna kasri elfu kumi Peponi. (جواهر المعاني. 2: 598)

Mizunguko ya roho za wanaume (wa Allah) na uangalizi wao hutofautiana: miongoni mwao yupo ambaye mpaka wake ni ‘ālam al-mulk, nayo ni kutoka mbingu ya dunia mpaka ardhini; basi huyu ndiye mdogo wao zaidi. Na miongoni mwao yupo anayefika mpaka ‘ālam al-malakūt, nayo ni kutoka mbingu ya saba mpaka huku. Na miongoni mwao yupo ambaye elimu zake zimeishia mpaka ‘ālam al-jabarūt, nayo ni kutoka Arshi mpaka huku. Na miongoni mwao yupo ambaye roho yake hupenya duara la kijani, na hutoka nje ya tufe la ulimwengu; nao ndio wakubwa. Allah atufanye miongoni mwao kwa fadhila Yake tupu na ukarimu Wake. Amina. (جواهر المعاني. 2: 651)

Upendo wa viumbe kwa Allah Subhānahu wa Ta‘ālā uko katika sehemu nne: sehemu ya kwanza: kuwapenda kwa ajili ya thawabu. Sehemu ya pili: kuwapenda kwa ajili ya neema Zake na vipawa Vyake. Sehemu ya tatu: kuwapenda kwa sababu ya ukamilifu na uzuri Aliyo nayo. Sehemu ya nne: kuwapenda kwa Dhati Tukufu ya Aliyepaa. Ama kuwapenda kwa ajili ya thawabu kunajulikana, na vivyo hivyo kuwapenda kwa ajili ya neema Zake na vipawa Vyake; na haya mawili katika mapenzi, waumini wa kawaida wana fungu na sehemu ndani yake. Lakini mapenzi haya mawili yaweza kuondoka kwa kuondoka sababu zake. Na ama sehemu ya tatu, kisababishi chake ni thabiti: nayo ni sifa za ukamilifu na ukubwa na uzuri alizo nazo Mola wetu. Haya ni kwa wali wadogo, lakini hayafikii daraja la nne; kwa sababu daraja la nne limevuliwa sababu, visababishi, na sifa. Hili halipatikani ila kwa yule aliyefunguliwa, na pazia likainuliwa juu yake, na akashuhudia siri za Majina na Sifa, na vipawa, na hakika, na ukamilifu. (جواهر المعاني. 2: 675)

Tunamuomba Allah, uwezo Wake umetukuka na ukuu Wake umeinuka, awaangalie nyote kwa jicho la upendo, na radhi, na uangalizi, na kumiminwa fadhila, na kuchaguliwa, na kuteuliwa; mpaka asiwaachie kheri yoyote miongoni mwa kheri za dini, na dunia, na Akhera, ila awape humo sehemu na fungu kubwa zaidi; wala asiwaachie shari yoyote miongoni mwa shari za dini, na dunia, na Akhera, ila awatenganishe nayo na awalinde nayo; na mpaka asiwaachie dhambi kubwa wala ndogo, ila aizamishe katika bahari ya msamaha Wake na ukarimu Wake; na mpaka asiwaachie madai kwa sababu ya dhambi, ila ayasamehe na ayaghofiri; na mpaka asiwaachie haja wala matakwa pasipo maasia ya Allah, ila awaharakishie kuwapa, na awasaidie humo kwa msaada na uungaji mkono katika kuitimiza, ikiwa italingana na hukumu iliyotangulia. Ikiwa haitalingana na hukumu iliyotangulia, basi tunamuomba Allah awabadilishie katika hayo yote kile kilicho bora kuliko hayo na cha juu kuliko hayo. (جواهر المعاني. 2: 763)

Tunamuomba Allah Aliyetukuka kwa nyote na kwa watu wenu wa pekee, awamiminie bahari za uangalizi na upendo zitokazo Kwake, na radhi zitokazo Kwake, Subhānahu wa Ta‘ālā—kwa mujibu wa alivyowapa katika hayo wakubwa wa ‘ārifīn miongoni mwa waja Wake na watu wa khasusiyya—mpaka iwe Kwake nyote makosa yenu yamefutwa bila kushitakiwa kwa hayo; na dhambi zenu zote na athari za kusahau kwenu zikabiliwe na kusamehewa na kuvumiliwa kutoka Kwake bila nyinyi kukabiliwa nazo. Na tunamuomba Subhānahu wa Ta‘ālā awaandike nyote katika daftari la watu wa sa‘āda, ambalo hakuandika humo ila wakubwa wa awliyā’ Wake na watu wa khasusiyya Yake, kwa namna ambayo haiwezekani humo kufutwa wala kubadilishwa; na ayatie wino wa nūru Wake katika basira zenu, ile nūru Aliyoimwagiza juu ya roho tangu azali; na awakabili kwa fadhila Yake katika dunia na Akhera; na awaangalie kwa jicho la rehema Yake, ambalo Yeye anayemtazama kwa hilo, humwondolea makero yote ya dunia na Akhera. (جواهر المعاني. 2: 772)

Haya, na iwe katika ujuzi wenu kwamba waja wote katika makazi haya ni shabaha za mshale wa misiba ya nyakati: aidha kwa msiba unaoshuka, au kwa neema inayotoweka, au kwa mpenzi anayefikwa na mshtuko kwa kufa kwake au kuangamia kwake, au mengineyo katika mambo yasiyo na kikomo katika jumla zake na maelezo yake. Basi yeyote miongoni mwenu aliyeteremkiwa na mfano wa hayo, basi subira, subira katika kumeza uchungu wake; kwani kwa ajili ya hayo waja waliteremshwa katika makazi haya. Na yeyote miongoni mwenu ambaye farasi wake amejikwaa asiweze kubeba uzito wake na kupambana na mizigo yake inayomjia, basi ashikamane na mojawapo ya mambo mawili, au yote pamoja, na hilo ndilo kamilifu zaidi. La kwanza: kushikamana na “Yā Laṭīf” mara elfu baada ya kila swala, akipata uwezo; na ikiwa hawezi, basi elfu asubuhi na elfu jioni; kwa hayo kuokoka kwake kutokana na msiba wake huharakishwa. La pili: salawati mia juu ya Nabii, rehema na amani za Allah ziwe juu yake, kwa (الفاتح لما أغلق الخ.) Na aipe zawadi thawabu yake kwa Nabii, rehema na amani za Allah ziwe juu yake; akipata uwezo, mara mia baada ya kila swala; na ikiwa sivyo, basi mia asubuhi na mia usiku; na anakusudia kwa hizo mbili, ... kwamba Allah Ta‘ālā amwokoe kutoka katika mashaka yake yote, na aharakishe kuokoka kwake kutokana na dhiki yake; kwani huo huleta kwake msaada wa uokozi upesi katika muda wa haraka zaidi. (جواهر المعاني. 2: 772)

Basi kile ninachokuhubiria na kukusia—nakunasihi kwa ajili ya Allah ‘Azza wa Jall katika siri yako na dhahiri yako—ni kuitakasa moyo wako kutokana na kwenda kinyume na amri Yake, na kumtegemea Allah kwa moyo wako, na kuridhia hukumu Yake katika mambo yako yote, na kuwa na subira kwa mapitio ya makadirio Yake katika hali zako zote. Na omba msaada kwa hayo yote kwa kuzidisha dhikri ya Allah kadiri ya uwezo, kwa uwepo wa moyo wako; kwani hiyo ni msaidizi kwako katika yote niliyokusia. Na dhikri iliyo na manufaa makubwa zaidi na iliyo na faida na mrejesho ulio mkuu zaidi ni kumsalawatia Mtume wa Allah, rehema na amani za Allah ziwe juu yake, pamoja na uwepo wa moyo; kwani hilo linachukua dhamana ya matakwa yote ya dunia na Akhera—ya kuondoa na kuleta—katika kila jambo. Na hakika anayezidisha kulitumia huwa miongoni mwa safi zaidi wa Allah. (جواهر المعاني. 2: 774)

Na jambo la pili katika yale ninayokusia ni kuyaacha yaliyoharamishwa kisheria katika mali: kwa kula, na kwa kuvaa, na kwa makazi; kwani halali ndiyo ncha (qutb) ambazo juu yake huzunguka anga za ibada nyingine zote. Na anayepoteza hilo, amepoteza ibada. Na jihadhari usiseme: uko wapi uipate? Kwa hakika ipo kwa wingi katika kila ardhi na katika kila zama, lakini hupatikana kwa kutafuta kutimiza amri ya Allah kwa dhahiri na kwa batini, na kwa kuzingatia dharura ya wakati ikiwa halali iliyo wazi haipatikani. Na mahali hapa panahitaji fiqhi ya kina, na upana wa maarifa ya hukumu za kisheria; na aliye hivyo, kumpata halali hakumshindii.(جواهر المعاني. 2: 775)

Na jambo lisilobudi baada ya haya—nalo ni mwanzo wa mambo yote na mwisho wake—ni kuufungamanisha moyo na Mwenyezi Mungu Aliyetukuka, kwa kumkimbilia na kurejea Kwake, na kuyaacha yote yasiyo Yeye kwa ujumla na kwa mahususi. Basi mja akijweza kuuhamisha moyo kuelekea kwa Mwenyezi Mungu kwa kila upande, na katika kila hali, kwa mwendo wa moyo wa kuhisiwa, basi huo ndio ukomo. Na asipojweza, basi na aendelee, baada ya kila Swala, kuomba dua hii mara tatu au mara saba; kisha aipitishe juu ya moyo wake nje ya nyakati za Swala, na ajilazimishe nayo; hatimaye hilo litakuwa hali yake. Na dua ni hii: Ewe Allah, Kwako ndio tegemeo langu, na kwa Wewe ndio makimbilio yangu, na Kwako ndio kukimbilia kwangu, na juu Yako ndio tawakkul yangu, na kwa Wewe ndio tumaini langu, na juu ya uendeshaji Wako na nguvu Zako ndio utegemezi wangu; na kuridhika kwangu ni kwa mikondo yote ya hukumu Zako; na kwa kukiri kwangu kuenea kwa Qayyūmiyya Yako katika kila kitu, na kwamba haiwezekani kitu chochote—kidogo au kikubwa—kitoke nje ya elimu Yako na utawala Wako wa kushinda, hata katika pindi ya kutulia kwangu. Imekwisha. (جواهر المعاني. 2: 775)

Tunamuomba Allah, mtukufu utukufu Wake, na sifa Zake na majina Yake yametakasika, awamiminie katika dunia bahari za mali na kheri na baraka bila upungufu, na afya kamili dhidi ya shari ya viumbe na dhidi ya kuhitaji viumbe. Ama Akhera, basi tunamuomba Yeye Subhānahu wa Ta‘ālā awashughulikie humo nyote, na watu wenu wote, kwa muamala Wake kwa wakubwa wa vipenzi Vyake na wateule Wake miongoni mwa awliyā’ Wake, na mahususi wa Hadra Yake, bila amali kutoka kwenu, bali kwa fadhila Yake tupu; na awamiminie bahari za radhi Yake na fadhila Yake katika dunia na Akhera; na awe kwenu katika dunia na katika kila mahali miongoni mwa mahali pa Akhera, Mlinzi, Msaidizi, Mpenda, Mradhi, Mfadhili, na Mpole; na kwa shari zote na machukizo na madhara awe Mzuilia na Mwokoe; na awavike vazi la utukufu Wake na uangalizi Wake katika dunia na Akhera; na aukhalisisha mwelekeo wenu Kwake na kukatika kwa nyoyo zenu Kwake, kama alivyokhalisisha mielekeo ya nyoyo za ‘ārifīn na as-Siddīqīn miongoni mwa waja Wake; na aifanye kukatika kwa nyoyo zenu Kwake Subhānahu kuwa kama kukatika kwa nyoyo za aqṭāb kutoka kwa viumbe Vyake, (جواهر المعاني. 2: 794)

Na jambo ninalokuusia, na ambalo juu yake ndio utakuwa mwendo wako na amali yako, ni kwamba uufungamanishe moyo wako na Mwenyezi Mungu kadiri uwezavyo; na uuzoeshe moyo wako kusimama imara kwa mikondo ya makadirio ya Kimungu; wala usiuzoeshe nafsi yako kukata tamaa na kuingiwa na jazaa kwa jambo la Mwenyezi Mungu, kwani hilo humuangamiza mja duniani na Akhera. Na ikikuzidia dhiki, na mambo yakakubana, basi kimbilia kwa Mwenyezi Mungu Aliyetukuka, na simama msimamo wako kwenye mlango wa lutf Wake, na umuombe, katika ukamilifu wa lutf Wake, ufunguzi wa yaliyobana, na kuondoka kwa yaliyokithiri dhiki yake; na zidisha kujinyenyekeza na kubembeleza kwa Mwenyezi Mungu Aliyetukuka katika hayo. Na iwe hivyo kutoka kwako katika hali ya moyo kujitenga na Mwenyezi Mungu, ukiwa umetengana na mashughulisho, kama hali ya mwanamke mzee wa umri, ambaye hana ila mwana mmoja tu, akachukuliwa mbele ya macho yake ili akatwe kichwa. Basi yeye huomba kwa Mwenyezi Mungu na kwa watu katika kuondolewa yaliyomshukia; kwani katika hali hiyo hana hima ila mwanawe, wala moyo wake hauzingatii jambo lolote miongoni mwa mambo ya dunia na Akhera. Basi yeyote aliye katika hali hii, na akamkimbilia Mwenyezi Mungu Aliyetukuka katika kushuka kwa dhiki na mashaka kwa kiwango hiki, na akamwita kwa jina Lake “al-Laṭīf” kadiri awezavyo, faraja humjia kwa haraka katika wakati wa karibu zaidi. Na asipokuwa katika hali hii, jambo humcheleweshia. (جواهر المعاني. 2: 795)

Ni wasia kwa kila anayependa kuinasihi nafsi yake na kumnasihi Mola wake kwa namna inavyokwenda kwa kauli yake ﷺ: “Dini ni nasaha.” Wakasema: “Kwa nani, ewe Mtume wa Allah?” Akasema: “Kwa Allah na Mtume Wake, na kwa Kitabu Chake, na kwa Waumini kwa ujumla wao na kwa mahususi wao.” Basi la kwanza katika hayo ni kumcha Allah ambaye hapana mungu isipokuwa Yeye; lililo katika wasia wa ‘Alī kwa watoto wake—Allah awaridhie—nalo ni kwamba alisema: “Enyi wanangu, nawausia kumcha Allah Mkuu katika ghaibu na shahada; na neno la haki katika radhi na ghadhabu; na uadilifu kwa rafiki na adui; na wastani katika utajiri na ufukara,” kisha baada ya hayo ni kumkimbilia Mwenyezi Mungu Aliyetukuka, na kujisitiri Kwake kutokana na msongamano wa kila jambo lijalo miongoni mwa mambo, na kuufungamanisha moyo Naye Subhānahu wa Ta‘ālā kwa kadiri ya cheo cha mwenyewe; na kuwa na haya Kwake Subhānahu wa Ta‘ālā kwa namna inavyokwenda kwa kauli yake ﷺ: “Muonee Allah haya ya kweli.” Wakasema: “Sisi tuna haya—na sifa njema ni za Allah.” Akasema: “Si hivyo ilivyo; bali haya ni kwamba uulinde kichwa na yaliyoyakusanya, na uulinde tumbo na yaliyoyabeba; na umkumbuke mauti na balaa; na anayelitaka Akhera huacha pambo la dunia. Basi anayefanya hivyo, amemuonea Allah haya ya kweli.” (جواهر المعاني. 2: 806)

Kichwa cha elimu baada ya kusahihisha imani ni kumwelekea Allah na kumkabili Yeye kwa sura na kwa hakika; kisha kufundishwa namna ya amali za kisheria: tohara, Swala, Saumu, na mengineyo; kisha ni wajibu juu yake kufundishwa yale anayoyahitaji katika kuhusika na miamala ya kisheria, kama biashara, ndoa, na mengineyo. (الجامع ....)

Ama kuhishimu, kutukuza, kunyenyekea, na kujidhililisha chini ya nguvu ya kushinda (qahr), hilo ni kwa Dhāti, ni wajibu kwa kila kiumbe, hata kama hakikuamrishwa: kiwe mnyama au kisicho na uhai, chenye akili au kisicho na akili; kwa sababu vyote ni waabudu wa Allah kwa namna hii. Ama ibada kwa namna na tasawwur kama rukuu na sijda na mengineyo miongoni mwa namna zilizowekewa mipaka, basi hiyo ni kwa amri; kana kwamba anasema Yeye Subhānahu wa Ta‘ālā: “Msimamo wenu hauufikii huu; lakini nimewafadhilisha kwa kuuinua hadhi yenu hadi vyeo hivi, nanyi hamtafika humo ila kwa amri; basi nimewaamrisha hayo.” (الجامع، الجزء الثاني، فَصْلٌ فِي مَا قَالَهُ سَيِّدُنَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي عَدَدِ الأَنْفَاسِ وَالخَوَاطِرِ)

Sababu ya kuharamishwa mzoga wa nchi kavu ni damu, kwa kuwa ni yenye sumu; na yeyote anayeila, Allah huugeuza moyo wake kuelekea uchamungu, kwa sababu damu ya mzoga haikutoka, bali iliganda katika nyama yake. Nikamwambia: “Hivyo hivyo mzoga wa baharini; hakuna tofauti baina yao.” Akasema: “Wanyama wa baharini hawakuguswa na jua na hewa kwa sababu ya kuendelea kuingia kwao majini; basi damu yao ni baridi, tabia yao imeondoka—kinyume na wanyama wa nchi kavu; kwani damu yao imepikwa kwa joto la jua na hewa, hivyo tabia imekamilika ndani yake na sababu yake ina nguvu; basi yeyote anayeila, Allah huugeuza moyo wake uache uchamungu. Basi hii ndiyo sababu ya kuzuiwa kuliwa kwake. Na amani.” (الجامع، الجزء الثاني، بَابٌ فِي مَسَائِلَ فِقْهِيَّةٍ)

Hakika kila walii mguu wake uko juu ya mguu wa nabii; yaani huonja ladha ya nabii huyo na huelekea mwelekeo wa nabii huyo bila kuizunguka kwa ufahamu hali aliyokuwa nayo nabii huyo; bali humfikia sehemu na fungu. (الجامع، الجزء الأول، فصل في أجوبة سيدنا رضي الله عنه عن بعض شطحات الأولياء رضي الله عنهم)

Mwanadamu si roho, wala si mwili; bali ni utambuzi unaozaliwa baina yao wawili wanapokutana. (الجامع، الجزء الأول، فَصْلٌ: شَمْسٌ طَالِعَةٌ وَأَنْوَارٌ سَاطِعَةٌ)

Hakika ugumu wa moyo ni miongoni mwa maafa makubwa zaidi; na Allah hakumjaribu mja kwa lililo kali zaidi kuliko hilo baada ya ukafiri. Na sababu za ugumu zimewekewa mipaka katika yale ninayoyataja sasa; basi mwenye kuyaepuka yote, moyo wake hulainika kwa msaada wa Allah na husimama kuelekea mafanikio. Nazo ni hizi: kuendelea kwa kung’ang’ania dhambi yoyote ile; na urefu wa matarajio; na hasira kwa ajili ya asiye Allah ‘Azza wa Jall; na chuki dhidi ya Waislamu; na kuipenda dunia; na kupenda uongozi; na kufanya lisilomhusu katika kauli au kitendo hata kikiwa kidogo; na kucheka sana; na mzaha mwingi; na kufurahia fungu za haraka; na kuhuzunika kwa ajili ya kupotea kwake; na kughafilika na dhikri ya Allah ‘Azza wa Jall; na kwa uchache wa kutafakari mambo ya Akhera, kama jambo la kaburi, na jambo la Kiyama, na aina za vitisho vyake na mahali pake; na jambo la Moto na aina nyingine za pingu zake na minyororo yake; na jambo la Pepo na aina za neema yake na furaha yake, kuanzia huri zake na majumba yake hadi mengineyo. Basi kughafilika na haya yote ni sababu katika ugumu; na kuchanganyika na watu wa lahwi na mchezo katika yale waliyonayo ya kauli na kitendo, na kusikiliza mazungumzo yao, na kukaa nao bila dharura ya kisheria; na kuandamana na wapumbavu kama walio wachanga kwa umri, kwa akili, na kwa dini; na kula haramu na yenye utata (mutashābih); na kushiba; na kunywa maji sana; na kujipa tamaa nyingi, na kulala sana; na kufikiri sana kwa moyo katika yasiyo dhikri ya Allah ‘Azza wa Jall nje ya hali za Akhera—kaburi na yaliyo baada yake; na uchache wa dhikri ya Allah ‘Azza wa Jall; na kuridhika na nafsi kwa kuipendezesha hali yake. Basi hizi ni sifa ishirini na nne; kila moja yake ni sababu ya ugumu wa moyo.(Al-Jāmi‘, juzuu ya kwanza, fasili katika baadhi ya nasaha zake رضي الله عنه)

Nami namuusia yule aliyewekwa mbele katika kutoa wiridi, awasamehe ndugu kwa kuteleza, na atandaze vazi la msamaha wake juu ya kila dosari, na ajiepushe na lolote linaloleta katika nyoyo zao chuki iliyofichika au doa au kinyaa, na ajitahidi katika kusuluhisha yaliyo baina yao, na katika kuondoa kila kinachosababisha kuchukiana katika nyoyo za baadhi yao kwa baadhi; na ikiwa moto ukiwaka baina yao, aharakie kuuzima; na juhudi yake katika hayo iwe kwa kutafuta radhi za Allah Aliyetukuka, si kwa bahati nyingine ya ziada juu ya hayo; na amkataze yule atakayemwona anajitahidi kuleta fitina ya kunong’onezana (namīmah) baina yao, na amkeme kwa upole na maneno laini... Na juu yake ajitenge na kuwatia hasara katika dunia yao, na asitazame yale yaliyomo mikononi mwao, akiwa na itikadi kwamba Allah Aliyetukuka ndiye Mtoaji na Mnyimaji, na Mshushaji na Mnyanyuaji (بغية المستفيد 2: 705)

Na hakika ya utulivu (ṭuma’nīnah) katika Sharia ni kwamba mwenye kurukuu na mwenye kusujudu, anapofikia mpaka wa rukuu na sujudu, hutulia ndani yake kwa kadiri ya kumtakasa Allah Aliyetukuka kwa tasbihi tatu; na katika hadithi: na huo ndio uchache wa rukuu na sujudu (بغية المستفيد 2: 705)

Tandazeni kitu kisafi juu ya mnavyoogopa kutokuwa na usafi, kisha kaeni juu yake (kwa yule anayetaka dhikri). Mwisho.. (الرماح 1: الفصل 31)

Kila mmoja miongoni mwa Maswahaba walioifikisha dini, katika daftari lake yameandikwa matendo yote ya waliokuja baada yake tangu wakati wake mpaka mwisho wa umma huu; basi yakifahamika haya, fadhila ya Maswahaba haina pa kutamaniwa na walio baada yao, .... Kisha akatoa mfano رضي الله عنه wa amali ya Maswahaba pamoja na wengine, akasema: Amali yetu pamoja na amali yao ni kama mwendo wa siafu ukilinganishwa na kasi ya kuruka kwa ndege wa qaṭāh, (جواهر المعاني 1: 282)

Mkimsikia kitu kinachotoka kwangu, kipimeni kwa mizani ya Sharia; kile kitakachoafikiana nayo, kichukueni; na kitakachokikhilafu, kiacheni. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 1)

Upole (luṭf) ni aina mbili: upole maalumu, nao ndio unaoashiriwa kwa kauli yake Aliyetukuka [لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ]; na upole wa jumla, nao ndio unaoashiriwa kwa kauli yake Aliyetukuka [اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ] (كشف الحجاب، لدى ترجمة العباس بن كيران)

Kidogo kinachotosheleza kwa mhifadhi wa Qur’ani kila siku ni hizb mbili. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 10)

Mimi sikuiona dunia ila ni kama bahari; popote unapoifikia utaikuta chungu. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 32)

Ikiwa unainunua kwa ajili ya Allah, basi kila kilichomo ndani yake cha jiwe na mti na mmea kinamtakasa Allah Aliyetukuka, na thawabu ya hayo yote huwa katika daftari lako. Na haya alimwambia mtu aliyekuwa anataka kununua bustani; akamshauri kuhusu kuinunua, akamkumbusha hayo. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 40)

Kidogo kinachotosheleza katika rukuu na sujudu ni kiasi cha tasbihi tatu zenye kutolewa kwa utulivu, au sita zenye kuharakishwa. Alisema haya alipoulizwa kuhusu kiwango cha chini ambacho kwacho hupatikana kutosheleza katika rukuu na sujudu, nacho huitwa ṭuma’nīnah. Na akasema mara moja: asiyeipata hiyo pamoja na imamu, asihesabu rakaa hiyo; na hilo ni kwa kuwa yule muulizaji akamwambia: na yule aliyepata mbili pamoja na imamu? Akamwambia: asihesabu rakaa hiyo. Na tamko la tasbihi katika rukuu ni: سُبْحَانَ رَبِّيَ العَظِيمِ. Na katika sujudu: سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 44)

Baraka ya chakula ni kuswali mahali panapoliwa. Yaani chakula cha ugeni na ukirimu (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 48)

Kwa mwendo wa wakati wako, tembea. Kutokana na maana hii: hajabaki na ujinga kitu yule anayetaka kuleta katika wakati jambo lisilo lile alilolidhihirisha Allah ndani yake. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 49)

Baadhi ya wawindaji aliwinda kware watatu; akawafunga wawili, akamchinja wa tatu, akaanza kumng’oa manyoya; na macho yake yalikuwa yanatoka machozi kwa maradhi yaliyomo ndani yake. Basi mmoja wao akamtazama akamwambia mwenzake: Huyu mtu ni maskini; moyo wake umetulainika kutuhurumia; huenda akatuachia. Mwenzake akamwambia: Umetambuaje hilo? Akasema: Nimeyaona macho yake yanatoka machozi. Akamwambia: Tazama mikono yake, wala usitazame macho yake. Na haya alimsema kuhusu mtu anayedai upendo kwa ulimi wake, lakini anatenda kinyume na anachodai; kama vile macho ya yule mwindaji yanavyotoa machozi kwa maradhi, ndivyo ilivyo ulimi wa huyu mdai kwa uzuri wa madai yake kwa ulimi, kwa maradhi ya ndani yaliyo ndani yake. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 53)

Kwa haki, jirani zangu, hatuwapiti duniani wala Akhera. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 54)

Baadhi ya maimamu alikuwa akichukua ujira kwa ajili ya swala na akautoa sadaka. Alipofariki, na wakamjia malaika wawili wa maswali, msimamo ukamtingisha, wala hakutiwa ilhamu ya hoja mpaka akapatwa na mashaka makubwa; kisha baada ya hayo akamjia mtu kwa sura nzuri, akamfundisha jawabu. Basi malaika walipoondoka, akamuuliza: Kwa Allah, wewe ni nani? Akamwambia: Mimi ni amali yako njema. Akamwambia: Na ulikuwa wapi ukawa huonekani kwangu? Akamwambia: Ulikuwa unachukua ujira kwa uimamu. Akamwambia: Wallahi, maishani mwangu sikuwahi kuula; bali nilikuwa nikitoa sadaka kwa huo. Akasema: Lau ungaliu kula, usingaliniuona kabisa. Sababu yake: ni kwamba alikuwa akisema juu ya ubaya wa kuchukua ujira kwa swala na kwa mengine katika matendo ya kheri, kama adhana, ushahidi, na kufundisha elimu, na kutoa fatwa. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 55)

Itakuja fayḍah juu ya wafuasi wangu mpaka watu waingie katika njia yetu kwa makundi. Itakuja fayḍah hii hali watu wakiwa katika kilele cha dhiki na mashaka. Naye alikuwa akikusudia kwa fayḍah hii kwamba kufunguliwa kutatokea kwa idadi kubwa miongoni mwa wafuasi wake رضي الله عنه. Naye hakuwa akiona kuwa wakati wake ni wa mbali. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 58)

Mwenye hedhi yuko huru kuchagua katika dhikri ya wird. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 73)

Sifa njema zote ni za Mwenyezi Mungu ambaye hawakutuchelewesha Adhuhuri wala Alasiri. Sababu yake ni kwamba watu miongoni mwa Waarabu wa jangwani walivamia ngamia zake wapatao ngamia mia sita; alipoarifiwa hayo alilitaja. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 74)

Nyumba iliyo baraka ni ile iliyomo mubārak (mbarikiwa) na mubārakah (mbarikiwa). Sababu yake: kwamba aliambiwa: hakika baadhi ya mashaykh wamesema: nyumba iliyo baraka haimo mubārak wala mubārakah; basi akalitaja. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 80)

Dhikri ya usiku wa Ijumaa: mara mia ya Ṣalāt al-Fātiḥ li-mā ughliqa n.k., baada ya watu kulala, hufuta (makosa ya) miaka mia nne. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 81)

Dhikri ya safu ni bora kuliko kujitenga, kwa kauli Yake Aliyetukuka: {Hakika Mwenyezi Mungu huwapenda wale wanaopigana katika njia Yake kwa safu, kana kwamba wao ni jengo lililopangwa kwa kukazwa}. Sababu yake: ni kwamba walikuwa wakikataa kuingia katika halqa siku ya Ijumaa, naye—Mwenyezi Mungu amridhie—alikuwa akiwahimiza juu ya hilo na akiwatamanisha kwalo, kwa yale yaliyomo ndani yake ya mapenzi ya Mwenyezi Mungu Aliyetukuka kwa atendaye hilo. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 84)

Nilimwona—Rehema na amani zimshukie—akirudia Al-Fātiḥah katika shaf‘ na witr. Sababu yake: aliulizwa—Mwenyezi Mungu amridhie—kuhusu kulirudia kwake humo wawili, basi akalitaja. Naye—Mwenyezi Mungu amridhie—alikuwa akilirudia mara kumi na moja. Na vivyo hivyo Sūrat al-Qadr mara kumi na moja; na hayo katika shaf‘ na witr, katika kila rakaa miongoni mwa rakaa zao mbili. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 90)

Nendeni kwenye zāwiyah mkamswalie Nabii—Rehema na amani zimshukie. Na haya aliyasema katika siku za maulidi yake—Rehema na amani zimshukie. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 95)

Nenda, ewe maskini, jifunze kazi ya ufundi maadamu ungali mdogo. Na haya aliyamwambia mwanafunzi wa elimu aliyechukua kwake wird, kisha akabaki ameketi; akamwambia: Inuka uende kwenye shughuli yako. Akasema: Sina shughuli; mimi ni mwanafunzi. Basi akalitaja. Na miongoni mwa desturi zake—Mwenyezi Mungu amridhie—ni kuwahimiza wenzake kuwafundisha watoto wao fani za ufundi, baada ya kuwafundisha waliowezekana katika Qur’ani na kuwafundisha uandishi, ili wasipotee. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 97)

Mkamilifu miongoni mwa wanaume huwa pamoja na Mwenyezi Mungu Aliyetukuka bila ayna; basi hatambuliki kwa maqām, wala hafungwi nayo; na ukamilifu wake humrudisha kwa watu kama kurejea kwa mwenye kuiga, basi hurudi kama mmoja wa watu. Sababu yake: ni kwamba aliulizwa kuhusu kauli ya Al-Būṣīrī—Mwenyezi Mungu amrehemu—katika dāliyyah yake aliposema: Yule asiye na maqām, basi ukamilifu wake = kwa watu humrudisha kurejea kwa mwenye kuiga Basi akalitaja. (Al-Ifādah al-Ahmadiyyah, makala namba 125)

Ama katika bisāṭ ya Sharī‘ah—yaani: “Mwenyezi Mungu anakuhadharisheni Nafsi Yake”—kwa kumwogopa na kutokuwa na amani dhidi ya makr Yake katika vipawa Vyake vyote kwenu miongoni mwa neema, na kuondosha madhara yote juu yenu miongoni mwa adhabu, na kuvikunjua (kuvikaribisha) hayo juu yenu katika mwendo wa masiku na mchana; basi jihadharini na makr Yake katika hali hiyo, kwa kuwa hakuna ajuaye usalama dhidi ya makr ya Mwenyezi Mungu isipokuwa yule ambaye imemthibitikia adhabu ya Mwenye utukufu. Na ama katika bisāṭ ya ḥaqīqah: “Mwenyezi Mungu anakuhadharisheni Nafsi Yake”—yaani kujishughulisha na utafiti na uchunguzi na kutaka kufikia kiini cha Dhāti—kwani hayo hayakufai, kwa sababu hamwezi kuhimili jambo hilo; basi jihadharini na kushuka kwa mitihani juu yenu kwa kutaka kwenu jambo hilo; na simameni kwenye yale mliowekewa mpaka katika amri ya Mshar‘ii—Rehema na amani zimshukie. (Jawāhir al-Ma‘ānī 1: 429)

Hiba haitabatilika kwa yule aliyepewa, akitenda jambo miongoni mwa yanayobatilisha amali yasiyo shirki kwa Mwenyezi Mungu, kwa kuwa hiba haiko katika amali zake.إِنَّمَا تُحْبَطُ إِذَا حَبَطَ عَمَلُ الوَاهِبِ لَهُ. Sababu yake: ni kwamba mtu mmoja alimuuliza kuhusu yule aliyempa thawabu kisha akatenda jambo miongoni mwa yanayobatilisha amali; je, hibah hiyo itabatilika kwake? Basi akamtajia hayo. Kisha akamuomba ampe thawabu ya mara moja ya Swala ya al-Fātih limā ughliqa, kwa ajili ya kile kilichofungwa, naye akafanya, رضي الله عنه. Na yule mtu alikusudia kwa hayo kwamba Qutb ana kinga (ʿisma) kama kinga ya Unabii. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 135)

Hakusudii kukaa juu wala chini; hukaa popote apatakapo. Sababu yake: ni kwamba mtu mmoja aligombana na mwingine juu ya mahali katika وظيفة, mmoja wao alikuwa akiketi hapo; basi akasikia hilo akasema: Anasema Mwenyezi Mungu Mtukufu na Ametakasika: [تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ]. Basi baadhi yao wakasema: “Mtu ndiye yule anayekaa chini,” naye akamtajia hayo. Akaulizwa: “Je, huu ni ujuu?” Akasema: “Ni ujuu.” (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 141)

Allah Atakusimamisha mbele Yake kisimamo kilicho safi. Aliisema kwa mtu aliyetoa mali katika kujenga choo cha zawiya. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 149)

Atakayeshuku katika kuongezea au kupunguza katika wird, basi ajenge juu ya yakini, na aongeze mia moja za istighfār, na akunie kwa hizo kufidia. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 156)

Atakayekosa swala ya shafʿ na witr kwa kutoka wakati wake baada ya kuchomoza jua, basi azilipe, na ataje al-Jawhara mara tatu, na akunie kwa hizo kufidia; kwa hakika hizo mbili hufidiwa, na huinua swala ya siku iliyotangulia kabla yake isipokuwa swala ya Alasiri, kwani hiyo huinuliwa yenyewe kwa kuwa ndiyo swala ya katikati. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 157)

Atakayekosa hudhūr katika amali, basi ataje Jawharat al-Kamāl baada yake kwa hudhūr, akielekea mbele, na akunie kwa hilo kufidia; kwani amali hiyo huandikiwa kwa hudhūr. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 158)

Atakayezika pamoja na maiti jina miongoni mwa Majina Yake Aliyetukuka au Qur’ani, hukufuru. Kwa sababu maiti bila shaka hurudi kuwa damu na usaha. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 159)

Atakayoyatupa Majina Yake Aliyetukuka au Maneno Yake katika najasa, na akufuru. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 160)

Atakayependa kutanguliza wird ya asubuhi, basi aitangulize baada ya Ishaa kwa saa kiasi cha muda msomaji anasoma ahzāb tano na watu hulala. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 162)

Asiyepata wa kukumbuka pamoja naye dhikr ya Ijumaa, basi aikumbuke peke yake kuanzia elfu hadi elfu mia kumi na sita ya tahilīla. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 164)

Atakayekosa rakaa mbili zilizopokelewa baina ya Magharibi, basi amswalie Nabii صلى الله عليه وسلم mara hamsini kwa Swala ya al-Fātih limā ughliqa. إلخ.. Atapata fadhila yake. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 172)

Maana ya لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ni: Yeye ambaye kuwepo kote kumeelekea Kwake kwa kumtukuza, kumheshimu, kunyenyekea na kujidhalilisha. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 178)

Maskini aliyekusudiwa katika kauli yake صلى الله عليه وسلم: “اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا” إلخ.. ni mahali pa mtazamo wa Allah katika viumbe Vyake; si kukusudiwa mafukara wenye upungufu wa mali. Alisema al-ʿAllāma al-Ḥajūjī pembezoni mwa makala hii katika nakala yake ya maandishi kwa mkono ya kitabu hiki kilichobarikiwa: Haikusudiwi kwa hayo kuomba ufukara na uchache wa mali; bali kukusudiwa ni unyenyekevu mbele ya Allah na kujihitajisha Kwake, kwa kufuata mfano wa hadithi ya babu yake Mtume wa Allah صلى الله عليه وسلم aliposema: “Mimi si chochote ila ni mtumwa; nakula kama anavyokula mtumwa na nakaa kama aketiavyo mtumwa.” Na pia kwa kauli yake صلى الله عليه وسلم kwa Mwarabu aliyekuwa anatetemeka kwa haiba yake: “Jitulize; hakika mimi ni mwana wa mwanamke aliyekuwa akila nyama iliyokaushwa (al-qadīd) huko Makka.” Na pia kwa kauli yake صلى الله عليه وسلم: “اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِيناً وَأَمِتْنِي مِسْكِيناً، وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ المَسَاكِينِ.” (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 190)

Mgonjwa yuko huru kuchagua kuhusu kutaja wird mpaka aweze. Aliisema kwa muombaji aliyemuuliza kuhusu mwenye homa: je, hutaja wird? Basi akamtajia hayo. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 191) ++++Sisi ni masikini; hatuna ila Mwenyezi Mungu na Nabii, Rehema na Amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, katika uhai huu. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 198)

Watu wa leo ni kama kuku; wape—hawapati chochote vinywani mwao, wala hawajali humo walikotoka wala wanakokwenda. Na alisema haya akionyesha kwamba lililo bora zaidi kwa mtu ni ajihisabu nafsi yake na aichunguze katika kila jambo dogo na kubwa, na ajitahidi kuisafisha, kuikuza kwa wema, na kuitakasa—badala ya kupoteza nyakati, na kughafilika na mat’ii; la sivyo basi yeye atawajibishwa kwa harakati zake zote. Imekuja katika Hadithi: hayataondoka miguu ya mja Siku ya Kiyama mpaka aulizwe kuhusu mambo manne: kuhusu umri wake alioutumia katika nini, na kuhusu ujana wake alioutumia katika nini, na kuhusu mali yake aliipata wapi na aliitumia katika nini, na kuhusu elimu yake aliifanyia kazi nini. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 200) Na tazama pia kitabu: العبرة بطول العبرة

Maisha yangu yote hatuachi Bismillāh ikiwa imeunganishwa na Al-Fātiha; si katika Swala wala katika mengineyo, kwa sababu ya Hadithi iliyonukuliwa kuhusu fadhila yake iliyothibitishwa kwa kiapo. Ameitaja Al-Ghāfiqī katika Fadhila za Qur’ani. Na kauli yake “imeunganishwa” yaani: bila kutenganishwa kwa kusimama. Na bwana wetu, radhi za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alisema tena mara nyingine kuhusu sababu ya hilo—hivi ndivyo ilivyo matini yake: Maisha yangu yote hatuachi Bismillāh ikiwa imeunganishwa na Al-Fātiha; si katika Swala wala katika mengineyo. Kwa sababu ya Hadithi iliyonukuliwa kuhusu fadhila yake iliyothibitishwa kwa kiapo. Na matini ya Hadithi ni kauli yake, Rehema na Amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake: Mwenyezi Mungu Aliyetukuka amesema: Ewe Isrāfīl! Kwa izza Yangu na jalali Yangu na ukarimu Wangu na karama Yangu, mwenye kusoma “Bismillāhi r-Raḥmāni r-Raḥīm” ikiwa imeunganishwa na Fātiḥat al-Kitāb mara moja, basi shuhudieni Kwangu kwamba Mimi nimemsamehe. Na nimeyakubali kwake mema. Na nimemsamehe maovu. Wala sitaunguza ulimi wake kwa moto. Na nitamlinda na adhabu ya kaburi na adhabu ya Moto na adhabu ya Siku ya Kiyama na hofu kubwa. n.k.. Na mimi nimeitaja isnadi yake katika kitabu chetu Nūr as-Sirāj. Na pia ametaja mwenye (kitabu cha) Ar-Rimāḥ. Basi na akiitazame atakaye. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 204) (أنظر كتاب نور السراج) (وانظر كتاب الرماح)

Watu wa kawaida hawajui kutenda kwa ajili ya Mwenyezi Mungu Aliyetukuka Yaani: matendo yao yote yana kasoro na yamechanganyika (na nia zisizo safi). Na kwamba kutenda kwa ajili ya Mwenyezi Mungu hakuna afanyaye isipokuwa mwenye kufunuliwa (al-fath), naye amesadikisha—radhi za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake. Na kwa “watu wa kawaida” anakusudia watu wa pazia (ahl al-ḥijāb) ambao hawana futūḥ. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 207)

Huu ni msikiti uliodhalilishwa; inatupasa kuuhama. Na sababu yake ni kwamba alitajwa mbele yake, katika usiku wa tarehe ishirini na saba wa Ramadhani, kwamba wanawake hulala usiku katika Al-Qarawiyyīn na hupiga vigelegele wanapokhitimisha Qur’ani. Akauliza: hulala wangapi? Ikasemwa: mia tatu au chini ya hapo. Akasema: Je, wote watakuwa watohara, na miongoni mwao hakuna wanaonyonyesha? Akaambiwa: wao huja wakiwa wamebeba pamoja nao vitu wanavyotumia kwa kinyesi cha watoto wachanga; akaikumbuka (hayo). Kisha akaacha kuswali humo; na vivyo hivyo wenzake, kwa muda wa takriban miezi minne. Kisha Mwenyezi Mungu Aliyetukuka akamtia ilhamu kiongozi wa mji, akaamuru upakwe chokaa/gypsum na mazulia/ufunikaji wake ufanyiwe upya. Aliposikia hayo, akaanza kushuka kwenda kuswali humo Ijumaa kama ilivyokuwa desturi yake—radhi za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 243)

Wallahi, hakuna kitu kilicho chukiwa zaidi mbele ya Mwenyezi Mungu kuliko wao juu ya uso wa ardhi. Na alisema haya kuhusu wanazuoni wenye kiburi. Ukamilifu wake ni: [Mwenyezi Mungu awalaani, na awalaani anayewatukuza.] Akaambiwa: Je, kubusu mikono yao ni kuwataukuza? Akasema: [Ni kutukuza.] Kisha akasoma kauli yake Aliyetukuka: {Hivyo ndivyo Mwenyezi Mungu anavyopiga muhuri juu ya kila moyo wa mwenye kiburi, jeuri} na kauli yake: {Hakika Yeye hawapendi wanaojiona wakubwa}. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 259)

Anasema, Rehema na Amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake: Hana imani asiyekuwa na amana Sababu yake ni kwamba mtu mmoja katika masahaba wake aliwekewa amana ya mali, akaielekeza kwa maslahi yake bila idhini ya mwenye mali. Basi akalalamikiwa, naye akaanza kukemea kwa Hadithi hii tukufu. (الإفادة الأحمدية، المقالة رقم 261)

يَقُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ سَبَبُهُ: أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ ائْتُمِنَ عَلَى مَالٍ فَصَرَفَهُ فِي مَصْلَحَتِهِ، بِغَيْرِ إِذْنِ صَاحِبِهِ، فَشَكَى عَلَيْهِ، فَجَعَلَ يَزْجُرُ بِهَذَا الحَدِيثِ الشَّرِيفِ.